Suça Teşebbüs Nedir? TCK m.35

Bir suçun tamamlanmaması, failin her durumda cezasız kalacağı anlamına gelmez. Fail, işlemeyi kastettiği suçun icrasına elverişli hareketlerle doğrudan başlamış; ancak iradesi dışındaki bir nedenle suçu tamamlayamamışsa teşebbüsten sorumlu tutulabilir.

5237 sayılı Türk Ceza Kanunu’nun 35. maddesinde düzenlenen suça teşebbüs, tamamlanmış suç ile kural olarak cezalandırılmayan hazırlık hareketleri arasındaki sınırı belirler. Bu sınırın doğru çizilmesi önemlidir. Çok erken bir aşamanın teşebbüs sayılması, henüz hukuki değeri somut olarak tehlikeye düşürmeyen hazırlık hareketlerinin cezalandırılmasına; sınırın gereğinden geç başlatılması ise ağır bir tehlike yaratan icra hareketlerinin cezasız kalmasına neden olabilir.

TCK m.35 Ne Düzenlemektedir?

TCK m.35’e göre:

“(1) Kişi, işlemeyi kastettiği bir suçu elverişli hareketlerle doğrudan doğruya icraya başlayıp da elinde olmayan nedenlerle tamamlayamaz ise teşebbüsten dolayı sorumlu tutulur.

>

(2) Suça teşebbüs hâlinde fail, meydana gelen zarar veya tehlikenin ağırlığına göre, ağırlaştırılmış müebbet hapis cezası yerine onüç yıldan yirmi yıla kadar, müebbet hapis cezası yerine dokuz yıldan onbeş yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılır. Diğer hâllerde verilecek cezanın dörtte birinden dörtte üçüne kadarı indirilir.”

Teşebbüs bağımsız bir suç değildir. TCK m.35, özel kısımda düzenlenen kasten öldürme, yaralama, hırsızlık veya dolandırıcılık gibi bir suç tipiyle birlikte uygulanır. Bu nedenle hüküm kurulurken “TCK m.35’e muhalefet” şeklinde bağımsız bir suçtan değil, örneğin “kasten öldürmeye teşebbüs” veya “hırsızlığa teşebbüs” suçundan söz edilir.

Suça Teşebbüsün Şartları Nelerdir?

Suça teşebbüsten sorumluluk için kural olarak şu koşulların birlikte bulunması gerekir:

• Teşebbüse elverişli, kasten işlenebilen bir suç bulunmalıdır.
• Fail belirli bir suçu işleme kastıyla hareket etmelidir.
• Suçun icrasına elverişli hareketlerle doğrudan doğruya başlanmalıdır.
• Suç tamamlanmamalıdır.
• Tamamlanmama, failin elinde olmayan bir nedenden kaynaklanmalıdır.

Bu koşullardan biri yoksa TCK m.35 uygulanamaz. Bununla birlikte failin o ana kadar gerçekleştirdiği hareketler başka bir bağımsız suç oluşturuyorsa bu suçtan sorumluluğu devam edebilir.

Teşebbüs Yalnız Kasten İşlenen Suçlarda mı Mümkündür?

Evet. TCK m.35, kişinin “işlemeyi kastettiği” suçtan söz etmektedir. Taksirli suçlarda fail neticeyi gerçekleştirmeye yönelik bir suç işleme kararıyla hareket etmediğinden, taksirli suça teşebbüs mümkün değildir. Bir sürücünün dikkatsiz davranmasına rağmen kazanın meydana gelmemesi “taksirle yaralamaya teşebbüs” oluşturmaz.

Failin hangi suçu işlemeyi kastettiği somut delillerle belirlenmelidir. Özellikle öldürmeye teşebbüs ile kasten yaralamanın tamamlanmış hâli arasındaki ayrım, yalnız meydana gelen yaralanmanın ağırlığına göre yapılamaz. Kullanılan aracın niteliği, darbe veya atış sayısı, hedef alınan vücut bölgesi, taraflar arasındaki önceki husumet, failin olay sırasındaki sözleri, saldırının sürdürülmesine engel olan neden ve olay sonrasındaki davranışlar birlikte değerlendirilir.

Olası kastla suça teşebbüs mümkün müdür?

Bu konu öğretide tartışmalıdır. Bir görüş, olası kastın da kast türü olmasından hareketle teşebbüs hükümlerinin uygulanabileceğini savunur. Diğer görüş ve Yargıtay uygulamasındaki baskın yaklaşım ise olası kastla işlenen suçlarda teşebbüs sorumluluğunu kabul etmemekte; olası kastın gerçekleşen netice üzerinden belirlenmesi gerektiğini esas almaktadır.

Uygulamada bu ayrım özellikle birden fazla kişinin tehlikeye sokulduğu silahlı saldırı, trafik veya toplu şiddet olaylarında önem kazanır. Gerçekleşmeyen neticeler yönünden teşebbüs kabul edilecekse, her mağdur bakımından failin doğrudan kastının delillerle ayrıca ortaya konulması gerekir.

Hazırlık Hareketi ile İcra Hareketi Arasındaki Fark

Suç işlemeyi düşünmek ve bu amaçla hazırlık yapmak kural olarak cezalandırılmaz. Silah satın almak, araç kiralamak, olay yerini araştırmak veya mağdurun günlük hareketlerini izlemek tek başına çoğu durumda hazırlık hareketidir. Ancak bu davranışlardan biri kanunda bağımsız suç olarak düzenlenmişse, örneğin ruhsatsız silah taşıma söz konusuysa, kişi o bağımsız suçtan sorumlu olabilir.

Teşebbüsün başladığı kabul edilebilmesi için failin, suç tipinin gerçekleştirilmesine elverişli hareketlerle doğrudan doğruya icraya başlaması gerekir. Hareketin suçun kanuni tanımındaki fiille zamansal ve işlevsel yakınlığı bulunmalı; failin planına göre önemli bir ara hareket kalmadan korunan hukuki değer üzerinde somut tehlike doğmalıdır.

Örneğin bir kişiyi öldürmek amacıyla silah temin etmek hazırlık hareketidir. Failin mağduru hedef alarak tetiğe basması ise silahın ateş almaması hâlinde dahi, diğer şartlar mevcutsa öldürmeye teşebbüs oluşturabilir. Buna karşılık silahla mağdurun bulunduğu semte gitmek, olayın koşullarına göre henüz doğrudan icraya başlama sayılmayabilir.

Hazırlık–icra ayrımı için bütün suçlara uygulanabilecek mekanik bir mesafe veya süre ölçütü yoktur. Aynı davranış, suç tipinin yapısına ve failin planına göre farklı değerlendirilebilir. Hırsızlık amacıyla apartmana girmek, hedeflenen bağımsız bölüme ve olayın gelişimine göre hazırlık aşamasında kalabilirken; konutun kapısını kırmaya başlamak hırsızlık veya konut dokunulmazlığının ihlali bakımından doğrudan icra hareketi niteliği kazanabilir.

Elverişli Hareket Ne Demektir?

Hareketin elverişliliği, failin kullandığı aracın soyut biçimde sonuç doğurmaya uygun olup olmadığıyla sınırlı değildir. Kullanılan araç, uygulanış biçimi, suçun konusu, mağdurun durumu, mesafe, zaman ve yer birlikte değerlendirilir.

Bir tabanca genel olarak öldürmeye elverişli araçtır; fakat boş olduğu bilinen tabancayla, merminin ulaşamayacağı bir mesafeden ateş edilmeye çalışılması somut olayda farklı sonuç doğurabilir. Buna karşılık failin dolu sandığı tabancanın teknik arıza nedeniyle ateş almaması hâlinde, hareket mağdur üzerinde somut tehlike oluşturmuşsa teşebbüs kabul edilebilir.

Elverişlilik değerlendirmesi sonradan öğrenilen sonuca bakılarak değil, hareketin gerçekleştirildiği anda mevcut ve fail tarafından bilinen koşullar çerçevesinde yapılmalıdır. Neticenin meydana gelmemiş olması, hareketin mutlaka elverişsiz olduğunu göstermez.

İşlenemez Suç ile Suça Teşebbüs Arasındaki Fark

İşlenemez suç; kullanılan hareketin neticeyi meydana getirmeye bütünüyle elverişsiz olması veya suçun maddi konusunun bulunmaması nedeniyle suçun tamamlanmasının baştan itibaren mümkün olmadığı durumları ifade eder.

Örneğin öldürmek amacıyla yatağa ateş edildiğinde mağdur kısa süre önce yataktan ayrılmışsa, somut tehlikenin varlığı ve failin bilgisi dikkate alınarak teşebbüs tartışılabilir. Buna karşılık uzun süre önce ölmüş bir kişiyi canlı sanarak ateş etmek veya zehirleme gücü bulunmayan sıradan bir maddeyi öldürücü sanarak vermek, olayın özelliklerine göre işlenemez suç kapsamında değerlendirilebilir.

Bu ayrımda mutlak–nispi elverişsizlik şeklindeki soyut sınıflandırma tek başına yeterli değildir. Esas mesele, failin hareketinin somut olayda suçun konusu üzerinde hukuken önem taşıyan gerçek bir tehlike oluşturup oluşturmadığıdır.

Suçun Failin Elinde Olmayan Nedenle Tamamlanamaması

Teşebbüs için suçun failin iradesi dışındaki bir nedenle tamamlanamaması gerekir. Mağdurun kaçması, üçüncü kişilerin veya kolluğun müdahalesi, silahın tutukluk yapması, hedefin ıskalanması, alarmın devreye girmesi ya da mağdura zamanında tıbbi müdahalede bulunulması buna örnek olabilir.

Fail suçun tamamlanmasını hâlâ mümkün görmesine rağmen dış engel nedeniyle devam edemiyorsa teşebbüs söz konusudur. Fail kendi serbest kararıyla icra hareketlerini bırakmış veya neticeyi önlemişse mesele TCK m.36’daki gönüllü vazgeçme hükümleri kapsamında değerlendirilir.

Suç Ne Zaman Tamamlanmış Sayılır?

Tamamlanma anı her suç tipinin kanuni tanımına göre belirlenir. Neticeli suçlarda kanunun aradığı neticenin meydana gelmesi; sırf hareket suçlarında ise yasaklanan hareketin tamamlanmasıyla suç tamamlanır.

Örneğin kasten öldürme suçu mağdurun ölümüyle tamamlanır. Fail öldürme kastıyla elverişli hareketlere başlamış fakat mağdur tıbbi müdahaleyle kurtarılmışsa öldürmeye teşebbüs tartışılır. Hırsızlıkta tamamlanma anı ise malın alınması ve failin mal üzerinde fiilî hâkimiyet kurması ölçütleri üzerinden somut olaya göre belirlenir.

Suçun tamamlanması ile sona ermesi aynı kavram değildir. Kesintisiz suçlarda suç kanuni unsurlar gerçekleştiğinde tamamlanabilir fakat hukuka aykırı durum bir süre devam edebilir. Teşebbüs değerlendirmesi öncelikle suç tipinin tamamlanma anına göre yapılır.

Hangi Suçlara Teşebbüs Mümkün Değildir?

Teşebbüsün mümkün olup olmadığı suç tipinin yapısına göre incelenir. Genel olarak:

• Taksirli suçlara teşebbüs mümkün değildir.
• Salt hazırlık hareketinin bağımsız suç olarak düzenlendiği suçlarda, kanuni hareket gerçekleştirilmişse suç tamamlanmış olur.
• Neticesi sebebiyle ağırlaşmış suçlarda ağır netice gerçekleşmemişse, gerçekleşmeyen ağır netice bakımından kural olarak teşebbüs hükümleri uygulanmaz; ancak temel kasıtlı suça teşebbüs ayrıca değerlendirilebilir.
• İhmali suçlarda teşebbüs imkânı, yükümlülüğün yapısına ve suçun neticeli olup olmamasına göre belirlenir; tüm ihmali suçlar için kategorik bir cevap verilemez.
• Sırf hareket suçlarında hareket bölünebiliyorsa ve icraya başlanmasına rağmen tamamlanamamışsa teşebbüs mümkün olabilir.
• Tehlike suçlarında da kanuni tanım ve icra hareketlerinin bölünebilirliği esas alınır; “tehlike suçlarına hiçbir zaman teşebbüs olmaz” şeklinde genel bir kural yoktur.

Her suçun teşebbüse elverişliliği özel hüküm incelenerek belirlenmelidir. Suçun soyut olarak “hareket” veya “tehlike” suçu şeklinde adlandırılması tek başına yeterli değildir.

Gönüllü Vazgeçme ile Teşebbüs Arasındaki Fark

TCK m.36’ya göre fail, suçun icra hareketlerinden gönüllü vazgeçer veya kendi çabalarıyla suçun tamamlanmasını ya da neticenin gerçekleşmesini önlerse teşebbüsten dolayı cezalandırılmaz. Ancak o ana kadar tamamlanan hareketler bağımsız bir suç oluşturuyorsa bu suçtan sorumluluk devam eder.

Failin yakalanacağını görmesi, silahının çalışmaması veya mağdurun kaçması üzerine eylemi bırakması kural olarak gönüllü vazgeçme değildir; çünkü devam etmemesi serbest bir tercihten değil dış engelden kaynaklanmaktadır. Buna karşılık suçu tamamlayabilecek durumda olduğu hâlde kendi kararıyla vazgeçmesi gönüllü kabul edilebilir.

İcra hareketleri tamamlandıktan sonra yalnız pişmanlık duymak yeterli değildir. Failin neticenin gerçekleşmesini önlemek için ciddi ve nedensel değer taşıyan bir çaba göstermesi gerekir. Öldürme kastıyla yaraladığı kişiyi derhâl hastaneye götürüp ölüm sonucunu engellemesi buna örnek olabilir. Somut olayda yapılan yardımın gönüllü vazgeçme mi, yalnız cezanın belirlenmesinde dikkate alınabilecek suç sonrası davranış mı olduğu ayrıca incelenir.

Gönüllü Vazgeçme ile Etkin Pişmanlık Aynı Şey midir?

Hayır. Gönüllü vazgeçme suç tamamlanmadan önce veya netice henüz gerçekleşmeden devreye girer. Etkin pişmanlık ise suç tamamlandıktan sonra, yalnız kanunda açıkça düzenlenen suçlar bakımından sonuç doğurur.

Her suçta etkin pişmanlık hükmü bulunmaz. Buna karşılık TCK m.36’daki gönüllü vazgeçme, koşulları oluştuğunda teşebbüse elverişli suçlar bakımından genel hüküm niteliğindedir.

Suça Teşebbüsün Cezası Nasıl Belirlenir?

Teşebbüs hâlinde önce ilgili suçun tamamlanmış biçimine göre temel ceza belirlenir. Daha sonra TCK m.35/2 uygulanır:

• Ağırlaştırılmış müebbet hapis cezasını gerektiren suçlarda on üç yıldan yirmi yıla kadar,
• Müebbet hapis cezasını gerektiren suçlarda dokuz yıldan on beş yıla kadar hapis cezasına,
• Diğer suçlarda ise belirlenen cezanın dörtte birinden dörtte üçüne kadar indirim yapılmasına

karar verilir.

İndirim oranı, failin tamamlamaya ne kadar yaklaştığına ilişkin eski “eksik teşebbüs–tam teşebbüs” ayrımına göre otomatik biçimde belirlenmez. 5237 sayılı TCK bu ayrımı benimsememiş; meydana gelen zarar veya tehlikenin ağırlığını esas almıştır.

Örneğin mağdura hiç isabet etmeyen bir atış ile mağdurun hayati tehlike geçirecek şekilde yaralandığı öldürmeye teşebbüs olayında doğan zarar ve tehlike aynı değildir. Bununla birlikte mahkeme indirim oranını yalnız yaranın sayısına göre belirleyemez; olayın bütün özelliklerini tartışmalı ve seçilen oranı denetlenebilir biçimde gerekçelendirmelidir.

Aynı zarar veya tehlike unsurunun hem temel cezanın belirlenmesinde hem de teşebbüs indiriminin oranında mükerrer biçimde fail aleyhine değerlendirilmemesi gerekir.

Öldürmeye Teşebbüs ile Kasten Yaralama Nasıl Ayrılır?

Uygulamada teşebbüsle ilgili en önemli uyuşmazlıklardan biri budur. Mağdurun hayatta kalması, eylemi kendiliğinden yaralama suçuna dönüştürmez. Belirleyici olan failin yaralama mı yoksa öldürme kastıyla mı hareket ettiğidir.

Değerlendirmede özellikle:

• Kullanılan silah veya aracın öldürmeye elverişliliği,
• Darbelerin yönü, şiddeti ve sayısı,
• Hayati bölgelerin hedef alınıp alınmadığı,
• Atış mesafesi,
• Failin saldırıya kendiliğinden mi yoksa engel nedeniyle mi son verdiği,
• Taraflar arasındaki önceki olaylar ve husumet,
• Failin olay öncesinde, sırasında ve sonrasında söylediği sözler,
• Mağdurda meydana gelen yaraların niteliği

birlikte değerlendirilir. Tek bir ölçütün mutlaklaştırılması doğru değildir. Failin kastı, olayın dışa yansıyan bütün koşullarından çıkarılmalıdır.

Teşebbüs İddiasında Hangi Deliller Önemlidir?

Teşebbüs dosyalarında suçun tamamlanmama nedeni ve failin kastı çoğu zaman tartışmanın merkezindedir. Bu nedenle:

• Olay yeri inceleme tutanağı ve krokiler,
• Kamera ve telefon görüntüleri,
• Silah, mermi, kovan ve balistik inceleme raporları,
• Adli tıp ve hastane kayıtları,
• Darbe veya atış mesafesini gösteren bilirkişi incelemeleri,
• Dijital yazışmalar, arama kayıtları ve konum verileri,
• Olay öncesi hazırlıkları ve taraflar arasındaki ilişkiyi gösteren deliller,
• Görgü tanıklarının failin eyleme neden son verdiğine ilişkin anlatımları

birlikte incelenmelidir.

Örneğin failin “kendiliğinden bıraktım” savunması, kamera görüntüsünde üçüncü kişinin müdahalesi üzerine kaçtığının görülmesi hâlinde gönüllü vazgeçme olarak kabul edilemez. Tersine, suçun tamamlanması için dış engel bulunmadığı hâlde failin mağdura yardım ettiği sabitse bu davranışın hukuki etkisi gerekçeli kararda tartışılmalıdır.

Sık Sorulan Sorular

Suç tamamlanmadığında mutlaka teşebbüs cezası mı verilir?

Hayır. Failin kasten hareket etmesi, elverişli hareketlerle doğrudan icraya başlaması ve suçun elinde olmayan nedenle tamamlanamaması gerekir. Hareket hazırlık aşamasındaysa veya fail gönüllü olarak vazgeçmişse teşebbüs hükümleri uygulanmayabilir.

Hazırlık hareketleri cezalandırılır mı?

Kural olarak cezalandırılmaz. Ancak hazırlık sırasında gerçekleştirilen davranış bağımsız bir suç oluşturuyorsa o suçtan ceza verilebilir. Ruhsatsız silah taşınması bunun tipik örneklerindendir.

Mağdurun hastanede kurtarılması gönüllü vazgeçme midir?

Failin iradesinden bağımsız tıbbi müdahaleyle kurtulması, suçun dış nedenle tamamlanamamasıdır ve koşulları varsa teşebbüs söz konusudur. Failin kendi çabasıyla mağduru hastaneye götürmesi ise olayın şartlarına göre gönüllü vazgeçme kapsamında değerlendirilebilir.

Teşebbüste ceza ne kadar indirilir?

Müebbet hapis gerektirmeyen diğer suçlarda, tamamlanmış suça göre belirlenen cezanın dörtte birinden dörtte üçüne kadarı indirilir. Somut oran, meydana gelen zarar veya tehlikenin ağırlığına göre gerekçeli olarak belirlenir.

Teşebbüsten beraat kararı verilebilir mi?

Teşebbüsün şartları oluşmamış ve failin hareketleri başka bir suç da oluşturmuyorsa beraat gündeme gelebilir. Ancak hazırlık veya icra sırasında tamamlanmış bağımsız bir suç varsa bu suçtan sorumluluk devam eder.

Birden fazla kişiye karşı teşebbüste kaç suç oluşur?

Yaşam ve vücut dokunulmazlığına yönelik suçlarda her mağdur yönünden kast, icra hareketi ve meydana gelen sonuç ayrı değerlendirilir. Failin tek hareketi birden fazla kişiyi etkilediğinde ayrıca fikri içtima ve ilgili suç tipinin özel içtima hükümleri incelenmelidir.

Sonuç

Suça teşebbüs, yalnız suçun düşünüldüğü veya hazırlık yapıldığı aşamada değil; failin kasten, elverişli hareketlerle suçun doğrudan icrasına başladığı anda gündeme gelir. Suçun failin elinde olmayan bir nedenle tamamlanamaması teşebbüs sorumluluğuna; failin serbest iradesiyle vazgeçmesi veya neticeyi kendi çabasıyla önlemesi ise gönüllü vazgeçme hükümlerine yol açabilir.

Somut olayda doğru nitelendirme için failin kastettiği suç, hazırlık ile icra arasındaki sınır, hareketin elverişliliği, tamamlanmama nedeni ve meydana gelen zarar veya tehlikenin ağırlığı ayrı ayrı belirlenmelidir. Özellikle öldürmeye teşebbüs–kasten yaralama ve teşebbüs–gönüllü vazgeçme ayrımları, yalnız sonuca değil olayın bütün delillerine dayanılarak yapılmalıdır.

Bilgilendirme: Bu yazı genel hukuki bilgi amacıyla hazırlanmıştır. Her olay; isnat edilen suç, icra hareketleri, failin kastı ve dosyadaki deliller çerçevesinde ayrıca değerlendirilmelidir.

Kaynakça

• 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu, m.35, m.36, m.41 ve m.61.
• Mehmet Emin Artuk, Ahmet Gökcen, M. Emin Alşahin, Kerim Çakır, *Ceza Hukuku Genel Hükümler*.
• Veli Özer Özbek, Koray Doğan, Serkan Meraklı, Pınar Bacaksız, İsa Başbüyük, *Türk Ceza Hukuku Genel Hükümler*.
• Alaaddin Egemenoğlu, “Türk Ceza Hukukunda Suça Teşebbüsün Koşulları Çerçevesinde Hazırlık ve İcra Hareketleri Ayrımı”, *Hacettepe Hukuk Fakültesi Dergisi*, C.16, S.2, 2026, s.337-378.